Döneklerin Piri: Joseph Fouché

13 Nisan 2024

Ne zaman gücün çevresinde pervane olan, çıkarları uğruna ilkelerinden vazgeçen, iktidar değiştikçe saf değiştiren insanları görsem, Amerikalı müzisyen Jimi Hendrix’e atfedilen şu sözü hatırlıyorum: “Sevginin gücü, güce olan sevgiyi yendiğinde, dünya barışı tanıyacak.” (When the power of love overcomes the love of power, the world will know peace.) Ne var ki insanlık tarihi, sevginin gücünden çok, güce duyulan sevginin örnekleriyle dolu.

İşte güce duyulan bu sevgi, bana Fransa tarihinin en ilginç, en tartışmalı ve belki de en ibret verici siyasetçilerinden birini, Fransız Devrimi'nin ve hemen sonrasının ünlü devlet adamı Joseph Fouché'yi hatırlatıyor.

Ancak Joseph Fouché'yi anlatmak hiç de öyle kolay olmuyor. Çünkü bu adamı anlayabilmek için önce onu ortaya çıkaran dönemi, Fransız Devrimi'ni ve sonrasında yaşanan siyasal çalkantıları anlamak gerekiyor. Bu nedenle, biraz uzun olacak ama, önce Fransız Devrimi'ne ve ardından Fransa'da yaşanan iktidar değişikliklerine kısaca bir göz atmamız gerekiyor.

Fransız Devrimi ve güç merkezlerinin dönüşümü (1789–1815)

Fransız Devrimi; 1789 yılında Fransa'daki Eski Rejim'i ve mutlak monarşiyi sarsan, kralların tanrısal bir hakla yönettiği anlayışın karşısına millet egemenliğini çıkaran, soyluların ve ruhban sınıfının ayrıcalıklarını hedef alan, 1792 yılında monarşinin kaldırılıp cumhuriyetin ilan edilmesine yol açan, ardından da 1799 yılında Napolyon Bonapart'ın iktidara gelmesiyle bambaşka bir siyasal biçime bürünen uzun ve çalkantılı bir dönüşüm süreci oluyor. Dar anlamıyla Fransız Devrimi, 1789-1799 yılları arasındaki dönemi ifade ediyor. Ancak devrimin başlattığı siyasal ve toplumsal sarsıntılar, Napolyon dönemi boyunca, 1815 yılına kadar yalnızca Fransa'yı değil, neredeyse bütün Avrupa'yı derinden etkiliyor.

Fransız Devrimi, 1789-1815 yılları arasında güç merkezlerinin sürekli ve hızlı değiştiği farklı dönemlerden geçerek ilerliyor. Joseph Fouché gibi bir "hayatta kalma uzmanı’’nın içinden çıkacağı bu kesintisiz kaos, şu aşamalardan oluşuyor:

Ekonomik kriz ve États Généraux (1789): Yedi Yıl Savaşı ve Amerikan Bağımsızlık Savaşı'nın getirdiği ağır borç yükü, devletin gelir-gider dengesizliği, vergi sistemindeki eşitsizlikler ve 1788 yılındaki kötü hasat nedeniyle Fransa büyük bir ekonomik bunalıma sürükleniyor. Bir yanda vergi yükünün önemli bölümünü taşıyan halk, diğer yanda ayrıcalıklarını koruyan soylular ve ruhban sınıfı bulunuyor. Ekonomik sıkıntılara Aydınlanma Çağı'nın getirdiği özgürlük, eşitlik ve değişim talepleri de eklenince Kral XVI. Louis, en son 1614 yılında toplanmış olan États Généraux'yu (Genel Meclis) 1789 yılında yeniden toplantıya çağırmak zorunda kalıyor. Ancak soylular, ruhban sınıfı ve halkın geri kalanını temsil eden üçüncü sınıf arasında, özellikle temsil ve oy kullanma usulü konusunda ciddi anlaşmazlıklar ortaya çıkıyor. Ayrıcalıklı sınıflar eski düzeni korumaya çalışırken üçüncü sınıf, nüfusun büyük çoğunluğunu temsil ettiği hâlde siyasal kararlar üzerinde yeterli söz sahibi olamamaktan yakınıyor. İşte ekonomik bunalımla siyasal eşitsizliğin birleştiği bu ortam, Fransız Devrimi'nin fitilini ateşliyor.

Bugün siyaset dilinde sıkça kullandığımız “sağ” ve “sol” kavramlarının kökeni de işte bu devrim günlerine dayanıyor. 1789 yılında Ulusal Kurucu Mecliste, özellikle kralın yetkileri ve veto hakkı tartışılırken, monarşinin yetkilerini korumak isteyenler Meclis Başkanının sağında, kralın yetkilerinin sınırlandırılmasını isteyenler ise solunda oturuyor. Zamanla bu oturma düzeni, yalnızca Meclisteki yerleri değil, birbirinden farklı siyasal düşünceleri de ifade etmeye başlıyor. Böylece bugün dünyanın hemen her yerinde kullanılan iki siyasal kavram, Fransız Devrimi'nin o çalkantılı günlerinden siyaset tarihine miras kalıyor.

Kurucu Meclis, Bastille Baskını ve monarşinin çözülüşü (1789–1792): Kendilerini Ulusal Meclis ilan eden üçüncü sınıf temsilcileri, kralın mutlak yetkilerinin sınırlandırılmasını, bir anayasa hazırlanmasını ve milletin yönetimde söz sahibi olmasını talep ediyor. Ancak bir yandan ekonomik bunalım ve ekmek fiyatlarındaki artış halkın öfkesini büyütürken, diğer yandan kralın Paris çevresine askerî birlikler yığması devrimin zor kullanılarak bastırılacağı endişesini doğuruyor. İşte bu ortamda Paris halkı, 14 Temmuz 1789 günü mutlak monarşinin ve keyfî tutuklamaların simgesi hâline gelmiş olan Bastille Hapishanesi'ne saldırıyor. Bastille'in ele geçirilmesi, yalnızca bir hapishanenin düşmesi anlamına gelmiyor; krallık otoritesinin sarsıldığını bütün Fransa'ya ve Avrupa'ya ilan eden tarihsel bir dönüm noktası oluyor. Ardından Ağustos 1789'da feodal ayrıcalıkların kaldırılmasına yönelik kararlar alınıyor ve İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirisi kabul ediliyor. 1791 yılında hazırlanan anayasayla mutlak monarşinin yerini anayasal monarşi alıyor. Ancak kral ile devrimci güçler arasındaki güvensizlik giderek büyüyor ve bu düzen de uzun ömürlü olmuyor.

Kral XVI. Louis'nin 1791 yılında ailesiyle birlikte ülkeden kaçmaya kalkışması ve Varennes'de yakalanarak Paris'e geri getirilmesi, monarşiye duyulan güveni ağır biçimde sarsıyor. Böylece 1789 yılında kralın yetkilerini sınırlandırmak ve anayasal bir monarşi kurmak isteyen devrimci hareket, giderek monarşinin varlığını da sorgulamaya başlıyor. Artık mesele yalnızca kralın yetkilerinin ne kadar sınırlandırılacağı değil, krallığın devam edip etmeyeceği sorusuna dönüşüyor.

Cumhuriyet ve Terör Dönemi (1792–1794): Devrim ilerledikçe mesele artık yalnızca kralın yetkilerini sınırlamak olmaktan çıkıyor. Bir yandan Avrupa monarşileriyle başlayan savaşlar, diğer yandan ekonomik sıkıntılar, karşıdevrim korkusu ve içeride giderek sertleşen siyasal mücadeleler Fransız Devrimi'ni iyice radikalleştiriyor. 21 Eylül 1792'de monarşi kaldırılıyor ve Fransa'da cumhuriyet dönemi başlıyor. Kral XVI. Louis, devrime karşı faaliyetleri ve yabancı güçlerle ilişkileri nedeniyle yargılanarak Ocak 1793'te, eşi Marie-Antoinette ise aynı yılın Ekim ayında giyotine gönderiliyor. Ancak devrim bununla da durulmuyor. Jakobenlerin ve özellikle Robespierre'in etkisinin arttığı 1793–1794 yıllarında, Kamu Güvenliği Komitesi ve devrim mahkemeleri aracılığıyla siyasal baskı ve infazlar yaygınlaşıyor. Tarihe “Terör Dönemi” olarak geçen bu süreçte binlerce insan idam ediliyor, çok daha fazlası ise iç savaşlar, çatışmalar ve devrimci şiddet sonucunda hayatını kaybediyor.

Bu dönemde devrimciler de kendi aralarında giderek sertleşen bir iktidar mücadelesine girişiyor. Ulusal Konvansiyonda bir tarafta daha ılımlı bir siyasal çizgiyi temsil eden Jirondenler, diğer tarafta ise Robespierre, Danton ve Marat gibi isimlerle öne çıkan, Paris'in devrimci halk hareketleriyle daha yakın ilişkiler kuran Jakobenlerin radikal kanadı, yani Montanyarlar bulunuyor. Jirondenler, Paris'teki devrimci baskının ülkenin tamamına hâkim olmasına karşı çıkarken Montanyarlar, devrimin içerideki ve dışarıdaki düşmanlarına karşı daha sert ve merkezî bir yönetimi savunuyor. 1793 yılında bu mücadele Montanyarların üstünlüğüyle sonuçlanıyor; önde gelen Jirondenler tasfiye ediliyor, birçoğu giyotine gönderiliyor. Böylece devrim, yalnızca krallığı ve eski düzeni değil, kendi içinden çıkan devrimcileri de yiyen bir sürece dönüşüyor.

Thermidor ve Direktuvar Dönemi (1794–1799): Devrimin kendi evlatlarını yemesi, sonunda Robespierre'e de sıra gelmesiyle devam ediyor. Fransız devrimcileri, eski rejimle bağlarını koparmak için kullandıkları takvimi bile değiştirmiş, yılın aylarına yeni adlar vermişlerdi. İşte bu yeni takvimde yaz aylarından birine “Thermidor” adı veriliyordu. 27 Temmuz 1794 tarihinde, yani devrim takvimine göre 9 Thermidor'da, Robespierre ve yakın arkadaşları, Ulusal Konvansiyonda kendilerine karşı birleşen siyasetçiler tarafından devriliyor ve ertesi gün giyotine gönderiliyor. Robespierre'in devrilmesiyle sonuçlanan bu olay da tarihe “Thermidor Darbesi” olarak geçiyor.

Terör Dönemi, Robespierre'in devrilmesinin ardından sona ermeye başlıyor. Ancak Fransa'da siyasal istikrar yine sağlanamıyor. Önce Thermidorcu Konvansiyon yönetimi devam ediyor; ardından 1795 yılında kabul edilen yeni anayasayla yürütme yetkisi beş kişilik Direktuvar'a bırakılıyor. Ne var ki bu yeni yönetim de ekonomik bunalımlar, yolsuzluklar, tartışmalı seçimler, monarşi yanlılarıyla radikal devrimciler arasındaki mücadeleler ve ordunun siyasete giderek daha fazla müdahale etmesi nedeniyle bir türlü istikrar sağlayamıyor. Böylece Fransa, bir devrimden çıkıp başka bir iktidar mücadelesinin içine sürükleniyor.

Napolyon Dönemi ve İmparatorluk (1799–1815): Fransız Devrimi'nin yarattığı siyasal çalkantılar, birbirini izleyen iktidar mücadeleleri, ekonomik bunalımlar ve Direktuvar yönetiminin giderek itibar kaybetmesi, sonunda güçlü bir askerî liderin önünü açıyor. İtalya ve Mısır seferleriyle ün kazanan General Napolyon Bonapart, 9 Kasım 1799 tarihinde gerçekleştirdiği darbeyle Direktuvar yönetimine son veriyor ve Konsüllük adı verilen yeni bir yönetim kuruluyor. Napolyon önce Birinci Konsül olarak iktidarı elinde topluyor, ardından 1804 yılında imparatorluğunu ilan ettirerek Fransa İmparatoru oluyor. Ancak onun iktidarı da sürekli savaşlar ve siyasal mücadelelerle geçiyor. 1814 yılında tahttan çekilmek zorunda kalıyor; Elbe Adası'na sürgüne gönderiliyor. 1815 yılında yeniden Fransa'ya dönerek kısa bir süre daha iktidarı ele geçiriyor. Fakat aynı yıl Waterloo'da uğradığı kesin yenilginin ardından ikinci kez tahttan çekiliyor. Böylece Fransız Devrimi'yle başlayan ve bütün Avrupa'yı sarsan bu uzun siyasal dönem, Napolyon'un yenilgisi ve Avrupa'nın siyasal haritasını yeniden düzenleyen Viyana Kongresi'yle yeni bir aşamaya giriyor.

İşte Joseph Fouché de tam bu çalkantılı dönemde, krallığın yıkıldığı, cumhuriyetin kurulduğu, devrimcilerin birbirlerini giyotine gönderdiği, ardından yeniden tek kişinin iktidarına dönüldüğü bu baş döndürücü siyasal ortamda, her değişen iktidara ayak uydurmayı başaran en dikkat çekici siyasetçilerden biri olarak karşımıza çıkıyor.

Şimdi gelelim Joseph Fouché’ye…

Joseph Fouché

Bu adamı anlatmak da en az Fransız Devrimi'ni anlatmak kadar zor bir iş oluyor. Ancak bu zor işi, ünlü Avusturyalı yazar Stefan Zweig (1881–1942) çok güzel başarıyor. Zweig, 1929 yılında yayımladığı ‘’Joseph Fouché, Bildnis eines politischen Menschen’’ (Joseph Fouché, Bir Politikacının Portresi) adlı eserinde, Joseph Fouché'nin (1759–1820) yalnızca siyasal hayatını anlatmakla kalmıyor; onun kişiliğini, iktidar tutkusunu, bitmek bilmeyen siyasal hesaplarını ve her değişen rejime uyum sağlama becerisini de bütün çıplaklığıyla gözler önüne seriyor. (Stefan Zweig, Joseph Fouché: Bildnis eines politischen Menschen, Insel-Verlag, Leipzig, 1929. Türkçesi: Joseph Fouché – Bir Politikacının Portresi, çev. Burhan Arpad, Can Yayınları)

Stefan Zweig, bu kitabında Fransız Devrimi'nin Robespierre, Barras ve Babeuf gibi devrimcilerini, Napolyon Bonapart'ı ve dönemin ünlü diplomatı Talleyrand'ı da anlatıyor. Ancak bütün bu tarihsel kişiliklerin arasında asıl dikkatini Joseph Fouché üzerinde topluyor. Çünkü Zweig'ın ilgisini çeken yalnızca Fouché'nin hangi iktidara hizmet ettiği değil, birbirine düşman rejimlerin hepsinde nasıl olup da kendisine bir yer bulabildiği oluyor. İşte Zweig, Fouché'nin şahsında, siyasal iktidarın çevresinde oluşan çıkar ilişkilerini ve insan karakterinin güç karşısında nasıl değişebildiğini de gözler önüne seriyor.

Joseph Fouché’nin karakteristik özellikleri ve ilk ihaneti

Joseph Fouché, tarihteki yerini öyle sıradan birisi olarak almıyor. Joseph Fouché, siyaset tarihindeki bütün yandaşların, yalakaların, yılışıkların ve döneklerin adeta piri sayılıyor. Fouché, soğukkanlılığını hiçbir koşulda kaybetmeyen, duygularını ve düşüncelerini ustalıkla gizleyebilen, gözü kara, Makyavelist, ilkelerini ve değerlerini çıkarlarına göre değiştirebilen, değişen ideolojilere ve iktidarlara aynı hızla uyum gösterebilen bir politikacı tipini temsil ediyor. Stefan Zweig da bu biyografisinde Fouché'nin şahsında yalnızca bir siyasetçinin hayatını anlatmıyor; çıkarlarını ve amaçlarını her şeyin üstünde tutan, gerektiğinde dün savunduğunu bugün inkâr eden, dün dost olduğu insanı bugün gözünü kırpmadan harcayabilen, sadece ama sadece kendisini düşünen bir siyasetçi tipinin portresini çiziyor.

Bu politikacı, değişen siyasal koşullarda politik rüzgârın hangi yönden eseceğini çok iyi seziyor; haklıdan değil güçlüden yana oluyor, gerektiğinde iki taraflı oynuyor, kazananın yanında yer almayı başarıyor ve zafer kesinleşmeden hangi tarafta duracağına ilişkin son kararını asla vermiyor. Çünkü onun için siyasette değişmeyen tek bir ilke bulunuyor: Ne olursa olsun iktidarın dışında kalmamak.

Stefan Zweig, Joseph Fouché'nin ilk büyük dönekliğini ve ihanetini şu çarpıcı sahneyle anlatıyor: Eylül 1792'de Fransa'da monarşi kaldırılıyor ve cumhuriyet dönemi başlıyor. Tahttan indirilen Kral XVI. Louis ise Paris'teki Temple Kulesi'nde tutuklu bulunuyor. Takvimler 16 Ocak 1793 tarihini gösterdiğinde, Fransa'nın devrim meclisi olan Ulusal Konvansiyonda kralın kaderini belirleyecek oylama başlıyor. Mecliste, kralın idam edilmesine karşı çıkanlar olduğu gibi, devrimin güvenliği için ölüm cezasını zorunlu görenler de bulunuyor. Özellikle Jirondenler arasında kralın hayatının bağışlanmasını isteyenler öne çıkarken, Robespierre'in de içinde bulunduğu radikal devrimciler idamı savunuyor. Oylama açık yapılıyor; milletvekilleri birer birer çağrılarak kararlarını herkesin önünde açıklıyor. İşte Stefan Zweig'ın anlatımına göre Joseph Fouché de oylamadan bir gün önce kralın hayatının bağışlanmasını savunmaya hazırlanıyor. Hatta bu yönde bir konuşma metni hazırlıyor. Ancak mecliste siyasal rüzgârın yönünü ve ölüm cezasını savunanların güç kazandığını görünce kararını değiştiriyor. Sıra kendisine geldiğinde kürsüye çıkıyor ve Zweig'ın tasviriyle, buz gibi bir soğukkanlılıkla, yalnızca iki kelime söylüyor: “La Mort!” (Ölüm!) Böylece kralın idamı yönünde oyunu kullanıyor. Oylama 17 Ocak'ta tamamlanıyor ve XVI. Louis, 21 Ocak 1793 tarihinde giyotine gönderiliyor. Fouché'nin ölüm cezasına oy verdiği tarihsel bir gerçek oluyor; ancak bu kararı son anda, yalnızca güçlü tarafta yer almak için değiştirdiği anlatısı, özellikle Zweig'ın Fouché portresinde öne çıkıyor. İşte Zweig, bu sahneyi Fouché'nin siyasal dönekliğinin ilk büyük örneği olarak sunuyor. Ondan sonra da zaten arkası çorap söküğü gibi geliyor.

Her devrin adamı olmak

Bu ilk büyük siyasal dönüşün ardından Fouché, Fransız Devrimi'nin en çalkantılı dönemlerinden Bourbon Hanedanı'nın yeniden tahta çıktığı Restorasyon Dönemi'ne kadar, neredeyse her rejime uyum sağlamayı başaran ender siyasetçilerden biri oluyor. Gençliğinde Katolik dinî eğitim kurumlarında öğretmenlik yaparken Fransız Devrimi'yle birlikte devrimcilerin saflarına katılıyor. Bir zamanlar içinde yetiştiği Kilise'ye karşı bu kez en sert uygulamaların savunucularından biri oluyor; dinî kurumların kapatılmasını, kilise mallarına el konulmasını ve din adamlarının siyasal nüfuzunun kırılmasını destekliyor. Bir dönem radikal devrimciler arasında yer alırken, siyasal rüzgâr tersine dönünce bu kez Robespierre'e karşı oluşan ittifakın içinde bulunuyor ve onun devrilmesinde rol oynuyor. Devrimin en ateşli günlerinde mülkiyet ve servet eşitliği üzerine radikal söylemler geliştirirken, sonraki yıllarda kendisi büyük bir servet sahibi oluyor. Ardından Napolyon'un hizmetine giriyor; bir zamanların ateşli cumhuriyetçisi, bu kez imparatorluğun en güçlü bakanlarından biri hâline geliyor. Ancak Fouché'nin siyasal yolculuğu imparatorlukla da sınırlı kalmıyor. Napolyon'un düşüşünün ardından Bourbon Hanedanı yeniden tahta çıktığında, bu yeni siyasal düzende de kendisine bir yer bulmayı başarıyor.

Joseph Fouché’nin bu baş döndürücü ve hızlı safahatını Zweig, kitabında şöyle özetliyor:

"1790’da papaz öğretmeniyken 1792’de kilise yağmacısı, 1793’te komünistken beş yıl sonra multimilyoner olan ve bir on yıl sonra da Otranto Dükü olan şahsın aynı tene ve saçlara sahip aynı kişi olduğunu tasavvur etmek epey gayret gerektirir."

Zweig'ın burada kullandığı “papaz öğretmen” ve “komünist” ifadelerini de kendi dönemlerinin ve yazarın anlatımının bağlamı içinde değerlendirmek gerekiyor. Çünkü Fouché, Katolik eğitim kurumlarında öğretmenlik yapmış olsa da papaz olmuyor; devrim sırasında radikal eşitlikçi görüşleri savunmuş olsa da bugünkü anlamıyla bir komünist siyasal hareketin mensubu bulunmuyor. Ancak Zweig'ın bu sözlerle anlatmak istediği asıl mesele de zaten Fouché'nin hangi ideolojiye bağlı olduğu değil, birbirine taban tabana zıt siyasal kimliklere nasıl olup da bu kadar kolay bürünebildiği oluyor.

Joseph Fouché, siyasal hayatındaki en kanlı izlerden birini ise Lyon'da bırakıyor. 1793 yılında Lyon halkının bir bölümü, Paris'teki radikal devrimci yönetime karşı ayaklanıyor. Cumhuriyet ordusu bu ayaklanmayı bastırıyor; ancak merkezi yönetim bununla yetinmiyor ve kenti ağır biçimde cezalandırmaya karar veriyor. İşte Joseph Fouché de Jean-Marie Collot d'Herbois adlı bir başka devrimciyle birlikte, olağanüstü yetkilerle Lyon'a gönderiliyor. Burada kurulan devrimci mahkemeler ve komisyonlar aracılığıyla yaklaşık 1.700 kişi ölüm cezasına çarptırılıyor. İnfazlarda yalnızca giyotin kullanılmıyor; mahkûmlar toplu hâlde kurşuna diziliyor, hatta üzerlerine saçma ve misket yüklü toplarla ateş açılıyor. Fouché de bu kanlı uygulamaların başlıca sorumlularından biri olarak tarihe geçiyor ve “Lyon Kasabı” olarak anılmasına yol açan ününü burada kazanıyor. Ancak siyasal koşullar değişmeye başlayınca Fouché'nin tutumu da değişiyor. Bir süre önce en sert uygulamaları savunan bu adam, bu kez daha ılımlı bir çizgiye yöneliyor. Ne var ki geçmişteki sorumluluğundan kolayca kurtulamıyor. Lyon'da yaptıkları nedeniyle hakkında suçlamalar yükseliyor ve Robespierre ile arası giderek açılıyor. Böylece Fouché, bir zamanlar içinde yer aldığı devrimci iktidarın bu kez kendisini tehdit ettiğini görmeye başlıyor.

Stefan Zweig'ın Fouché portresinde en çok dikkat çektiği özelliklerden biri de bu siyasetçinin ihaneti neredeyse bir siyasal maharete dönüştürmesi oluyor. Fouché, yalnızca gerektiğinde saf değiştiren bir politikacı olarak değil, değişen güç dengelerini kendi lehine kullanmayı bilen, sadakatini sürekli yeniden düzenleyen ve siyasal varlığını bu hesaplar üzerine kuran bir karakter olarak karşımıza çıkıyor. İşte Zweig'ın Fouché'de gördüğü asıl çelişki de burada beliriyor: Siyasal yetenek bakımından olağanüstü güçlü olan bu adam, ilkelerine bağlılık bakımından aynı ölçüde güven vermiyor.

Fouché, Robespierre ile arasındaki bu çatışmanın artık yalnızca siyasal bir görüş ayrılığı olmadığını, kendi hayatını da tehdit ettiğini görüyor. Çünkü devrimin o kanlı günlerinde dün başkalarını giyotine gönderenler, yarın kendileri de aynı giyotinin önüne çıkarılabiliyor. İşte Fouché, böyle bir ortamda Robespierre'e karşı oluşan siyasal ittifakın içinde yer alıyor. 27 Temmuz 1794 tarihinde Robespierre devriliyor ve ertesi gün giyotine gönderiliyor. Ancak Robespierre'in ortadan kaldırılması, Fouché'nin geçmişini de ortadan kaldırmıyor. Lyon'daki kanlı uygulamalarının hesabı bu kez kendisinden sorulmaya başlanıyor. Bir süre sonra siyasal hayattan uzaklaştırılıyor, eski nüfuzunu kaybediyor ve gözden düşüyor. Ne var ki Fouché için siyasette gözden düşmek, henüz oyunun bittiği anlamına gelmiyor.

Joseph Fouché'nin siyasal hayatı burada da sona ermiyor. Bir süre gözden düşen, eski gücünü kaybeden Fouché, değişen iktidar dengeleri içinde yeniden kendisine bir yer bulmayı başarıyor. 1799 yılında, henüz Napolyon Bonapart iktidara gelmeden önce, Direktuvar yönetimi sırasında Polis Bakanlığı görevine getiriliyor. Napolyon'un aynı yıl gerçekleştirdiği darbeyle iktidarı ele geçirmesinden sonra da bir süre bu görevini sürdürüyor. İşte Fouché'nin asıl gücü de burada ortaya çıkıyor. Çünkü artık yalnızca siyasal rüzgârın yönünü sezen bir politikacı olmuyor; devletin polis ve haber alma teşkilatını yöneten, kimin kiminle görüştüğünü, kimin ne düşündüğünü, kimin hangi siyasal hesabın içinde bulunduğunu öğrenmeye çalışan bir güç odağı hâline geliyor. Napolyon'un hizmetinde bulunuyor; ancak kendi siyasal geleceğini de hiçbir zaman bütünüyle Napolyon'un kaderine bağlamıyor. Gerektiğinde onun bilgisi dışında ilişkiler kuruyor, kendi haber alma ağını ve siyasal bağlantılarını korumaya çalışıyor. Böylece Fouché, yalnızca güçlüye yanaşan değil, elindeki bilgi sayesinde güçlülerin de hesaba katmak zorunda kaldığı bir siyasetçi oluyor.

Ancak Fouché'nin elindeki bu büyük bilgi ve istihbarat gücü, Napolyon'la ilişkilerini de sürekli bir güven ve güvensizlik mücadelesine dönüştürüyor. Napolyon, Fouché'nin yeteneklerinden yararlanıyor; fakat onun kendisinden bağımsız hareket etmesinden de rahatsız oluyor. Nitekim Fouché, 1802 yılında Polis Bakanlığından uzaklaştırılıyor; 1804 yılında yeniden aynı göreve getiriliyor. Ancak bu ikinci döneminde de Napolyon'la arasındaki güvensizlik ortadan kalkmıyor ve 1810 yılında bir kez daha görevinden alınıyor. Ne var ki Fouché'nin siyasal hayatı burada da sona ermiyor. 1814 yılında Napolyon tahttan çekilince Bourbon Hanedanı yeniden iktidara geliyor ve XVIII. Louis kral oluyor. Ardından Napolyon, 1815 yılında Elbe Adası'ndan dönerek iktidarı yeniden ele geçiriyor. İşte Fouché bu kez tekrar Napolyon'un Polis Bakanı oluyor. Ancak Napolyon'un bu ikinci iktidarı da uzun sürmüyor. Waterloo'da yenilmesinin ardından Fouché, geçici yönetimde önemli bir rol oynuyor ve sonunda yeniden tahta çıkan XVIII. Louis'nin Polis Bakanı olmayı da başarıyor. Düşününüz; yıllar önce XVI. Louis'nin idamına oy veren bu adam, şimdi onun kardeşi XVIII. Louis'nin bakanı oluyor! İşte Joseph Fouché'nin siyasal hayatındaki en çarpıcı çelişkilerden biri de burada ortaya çıkıyor. Dün hizmet ettiği iktidarın bugün yıkılması, onun için siyasetin sonu anlamına gelmiyor. Çünkü Fouché, değişen her iktidarda kendisine yeni bir yer bulmayı başarıyor.

Joseph Fouché’nin sonu ve başarısının sırrı

Peki, bütün bu olumsuz özelliklere sahip bir siyasetçi ve devlet adamı, bunca ihanete rağmen hayatta kalmayı ve yükselmeyi nasıl başarabiliyor? Cevap yalnızca dönekliğinde yatmıyor. Çünkü Fouché aynı zamanda korkunç derecede çalışkan, olağanüstü yetenekli bir örgütçü ve insanları çok iyi tanıyan bir siyasetçi oluyor. Saatlerce, günlerce çalışıyor; Polis Bakanlığı sırasında kurduğu ve geliştirdiği haber alma ağı sayesinde Fransa'da olup bitenleri herkesten önce öğrenmeye çalışıyor. Öyle ki, neredeyse Fouché'den habersiz kuş bile uçmuyor. Kimin kiminle görüştüğünü, kimin hangi siyasal hesaplar içinde bulunduğunu, hangi iktidarın güçlenip hangisinin zayıfladığını dikkatle izliyor. Üstelik gösterişten uzak, duygularını kolayca belli etmeyen, sabırlı ve soğukkanlı bir kişilik sergiliyor. Ancak bu kişisel özellikleri, onun servet ve iktidar hırsından uzak olduğu anlamına da gelmiyor. Tam tersine, bir yandan büyük bir servet edinirken diğer yandan elindeki bilgiyi siyasal güce dönüştürmeyi başarıyor. İşte Fouché'nin asıl mahareti de burada ortaya çıkıyor: Yalnızca güçlülerin yanında yer almakla yetinmiyor; sahip olduğu bilgi, örgütleme yeteneği ve siyasal bağlantılar sayesinde güçlülerin de kolayca vazgeçemeyeceği bir adam hâline geliyor.

Ancak her döneğin olduğu gibi Joseph Fouché'nin de sonu elbet geliyor. Üstelik bu kez onu kurtaran eski siyasal maharetleri de işe yaramıyor. Çünkü Bourbon Hanedanı'nın yeniden iktidara gelmesiyle birlikte, devrim yıllarının hesapları da yeniden açılıyor. Kral XVIII. Louis'nin çevresindeki katı monarşistler, bir zamanlar XVI. Louis'nin idamına oy vermiş bir devrimcinin krallığın Polis Bakanı olmasını içlerine sindiremiyor. Fouché'nin yıllarca kendisine güç kazandıran siyasal geçmişi, bu kez önündeki en büyük engele dönüşüyor. Eylül 1815'te Polis Bakanlığından ayrılıyor ve Dresden'e diplomatik görevle gönderiliyor. Ancak bu da onu kurtarmıyor. Ocak 1816'da çıkarılan yasayla, XVI. Louis'nin idamına oy vermiş ve Napolyon'un 1815'teki dönüşünde görev üstlenmiş eski devrimciler Fransa'dan sürgün ediliyor. Fouché de bu yasanın kapsamına giriyor. Bir zamanlar kralları, imparatorları, bakanları ve siyasetçileri birbirine karşı ustalıkla kullanan bu adam, artık kendi ülkesine bile dönemeyecek duruma düşüyor. Ömrü boyunca siyasal rüzgârın yönünü herkesten önce sezip kendisine yeni bir yer açmayı başaran Fouché, bu kez o rüzgârın dışında kalıyor. Çünkü artık onu iktidarda tutacak bir siyasal denge de kendisine ihtiyaç duyan bir güç merkezi de bulunmuyor.

Joseph Fouché, sürgün hayatında da eski alışkanlıklarından kolay kolay vazgeçemiyor. Bir zamanlar kaderleri üzerinde söz sahibi olduğu siyasetçilerle, bakanlarla ve Avrupa'nın güçlü isimleriyle yeniden ilişki kurmaya çalışıyor. Mektuplar yazıyor, eski bağlantılarını harekete geçirmeye uğraşıyor; ancak artık siyasal ağırlığını büyük ölçüde kaybetmiş bulunuyor. Önce Prag'da, ardından Linz'de yaşıyor ve sonunda o dönemde Avusturya İmparatorluğu'nun yönetiminde bulunan Trieste'ye yerleşiyor. Bir zamanlar Fransa'nın en güçlü adamlarından biri olan Fouché, artık kendi ülkesinden uzakta, eski iktidarını geri getiremeyeceği bir hayat sürdürüyor. 26 Aralık 1820 tarihinde de Trieste'de ölüyor. Ne var ki Fouché'nin hayatındaki çelişkiler, ölümüne ilişkin anlatılarda bile sona ermiyor. Devrim yıllarında Kilise'ye karşı en sert uygulamaları savunan bu adamın, ömrünün sonunda yeniden dinî törenlere yöneldiği anlatılıyor. Nitekim ölümünden sonra Trieste'deki San Giusto Katedrali'nde dinî cenaze töreni düzenleniyor. Ancak bu durumun içten gelen bir inanç değişikliğinden mi, ölüm karşısında duyulan korkudan mı, yoksa hayatı boyunca benimsediği uyum sağlama alışkanlığından mı kaynaklandığını kesin olarak bilmek mümkün olmuyor. İşte Fouché'nin hayatının sonundaki bu belirsizlik bile, geride bıraktığı siyasal kişiliğin tartışılmasını sürdürüyor.

Joseph Fouché'nin hayatındaki asıl trajedi de burada ortaya çıkıyor. Ömrü boyunca başkalarının güvenini kendi siyasal geleceği için kullanıyor; gerektiğinde dün hizmet ettiği insanı bugün gözden çıkarıyor. Ancak iktidardan uzaklaşıp kendisi başkalarının yardımına muhtaç duruma düştüğünde, geçmişte kurduğu ilişkilerin artık eski gücünü taşımadığını görüyor. Sanki hayatı boyunca ihanet etmeye o kadar alışıyor ki, sonunda başkalarına değil, kendi geçmişine, kendi siyasal kimliğine ve kendi hayatının anlamına da ihanet etmiş oluyor. İşte Joseph Fouché'nin hikâyesi, yalnızca bir siyasetçinin yükselişini ve düşüşünü değil, bütün değerlerini iktidara bağlayan bir insanın sonunda neyle karşılaşabileceğini de gösteriyor.

SONUÇLAR

Bir siyasal tipoloji olarak Fouché

Joseph Fouché'yi yalnızca Fransız Devrimi'nin çalkantıları içinde yaşamış, olağanüstü yetenekli bir dönek olarak değerlendirmek yeterli olmuyor. Çünkü Fouché, siyaset tarihinde farklı dönemlerde ve farklı rejimlerde karşımıza çıkan belirli bir siyasetçi tipini de temsil ediyor. Bu tip siyasetçi için asıl mesele, hangi düşüncenin doğru olduğu, hangi ilkenin savunulması gerektiği veya hangi siyasal düzenin topluma daha fazla yarar sağlayacağı olmuyor. Onun için belirleyici olan, gücün kimde bulunduğu ve kendisinin o güce ne kadar yakın durabildiği oluyor. Dün savunduğu düşünceyi bugün terk etmekte, dün karşı çıktığı iktidarın bugün hizmetine girmekte herhangi bir sakınca görmüyor. Çünkü onun sadakati bir düşünceye, bir ilkeye veya bir kuruma değil, doğrudan doğruya gücün kendisine yöneliyor.

Ancak Fouché tipi siyasetçiyi yalnızca güçlüye yanaşan sıradan bir dalkavuk veya fırsatçı olarak görmek de eksik kalıyor. Çünkü bu tip siyasetçi, zamanla iktidar çevresinde oluşan ilişkilerin yalnızca yararlanıcısı değil, aynı zamanda düzenleyicisi ve aracısı hâline de gelebiliyor. Makamların, ayrıcalıkların, himaye ilişkilerinin ve siyasal nüfuzun dağıtılmasında rol üstlenebiliyor. Fouché'nin kendi dönemindeki en önemli özelliği ise devletin polis ve haber alma mekanizmasını siyasal gücünün dayanaklarından biri hâline getirmesi oluyor. Böylece yalnızca güçlülerin çevresinde dolaşan bir insan olarak kalmıyor; elindeki bilgi ve kurduğu ilişkiler sayesinde güçlülerin de hesaba katmak zorunda kaldığı bir siyasetçiye dönüşüyor. İşte Fouché'yi sıradan bir dönekten ayıran ve onu başlı başına bir siyasal tipoloji hâline getiren özellik de burada bulunuyor.

Tarihsel laboratuvarın ara tipleri

Peki, Joseph Fouché gibi bir siyasetçi nasıl bir tarihsel ortamda ortaya çıkıyor? Bu sorunun cevabını yalnızca onun kişiliğinde aramak yeterli olmuyor. Çünkü Fouché, krallığın yıkıldığı, cumhuriyetin kurulduğu, devrimcilerin birbirlerini tasfiye ettiği, ardından askerî bir liderin iktidarı ele geçirdiği olağanüstü bir dönemin içinde yükseliyor. Fransız Devrimi boyunca yalnızca yöneticiler değişmiyor; siyasal kurumlar, hukuk düzeni, meşruiyet anlayışı ve iktidarın dayandığı güçler de köklü dönüşümler geçiriyor. Özellikle devrimci şiddetin yoğunlaştığı dönemlerde, dünün kahramanı bugünün haini, dünün iktidar sahibi bugünün mahkûmu olabiliyor. Böyle bir ortamda siyasal geleceği önceden kestirmek güçleşiyor; güçlü görünenler bir gecede düşebiliyor, gözden düşenler ise yeni ittifaklarla yeniden yükselebiliyor.

İşte bu sürekli değişen siyasal dengeler, yalnızca devrimcileri ve karşıdevrimcileri değil, birbirine düşman iktidarlar arasında hareket edebilen birtakım ara tipleri de ortaya çıkarıyor. Bu kişiler, eski rejimden yeni rejime yalnızca kendilerini taşımıyor; bilgilerini, bağlantılarını, devlet tecrübelerini ve gerektiğinde sadakatlerini de taşıyor. Fouché, bu ara tiplerin en çarpıcı örneklerinden biri oluyor. Çünkü her iktidar değişikliğinde yalnızca hayatta kalmaya çalışmıyor; yeni iktidarın kendisine neden ihtiyaç duyabileceğini de hesaplıyor. Ne var ki burada önemli bir ayrımı gözden kaçırmamak gerekiyor: Aynı tarihsel koşullar altında herkes Fouché gibi davranmıyor. Kimileri ilkeleri uğruna hayatını kaybediyor, kimileri siyasetten çekiliyor, kimileri ise değişen koşullara rağmen belirli değerlerine bağlı kalıyor. Demek ki tarihsel ortam, Fouché gibi insanların yükselmesine imkân sağlıyor; fakat onların bütün tercihlerini zorunlu kılmıyor. Fouché'yi anlamak için hem onu yaratan döneme hem de o dönemde kendi iradesiyle yaptığı tercihlere bakmak gerekiyor.

Güç pervaneliğinin sosyolojisi

Peki, insanlar neden gücün çevresinde pervane oluyor? Neden bazı insanlar, iktidar değiştikçe düşüncelerini, sözlerini, davranışlarını, hatta dün savundukları değerleri bile değiştirmekte sakınca görmüyor? Bu sorunun cevabını yalnızca kişisel çıkarcılıkta aramak yeterli olmuyor. Çünkü güce yönelen bu davranışın arkasında kimi zaman korku, kimi zaman çıkar, kimi zaman yükselme arzusu, kimi zaman da dışlanmama ve güçlülerin yanında yer alma ihtiyacı bulunuyor. Bir insan işini, makamını veya geçimini kaybetmemek için susabiliyor; bir başkası daha fazla güç, servet ve ayrıcalık elde etmek için iktidarın çevresinde dolaşabiliyor. Kimileri de güçlüye yakın olmayı başlı başına bir toplumsal itibar ve güvence sayıyor. Ancak burada önemli bir ayrımı unutmamak gerekiyor: Baskı altında kendisini korumaya çalışan insanla, başkalarının haklarını çiğneyerek çıkar sağlamaya çalışan insan aynı ahlaki sorumluluğu taşımıyor. Güç pervaneliğini anlayabilmek için yalnızca insanların ne yaptığına değil, bunu neden ve hangi koşullarda yaptığına da bakmak gerekiyor.

İşte hukuki güvencelerin zayıfladığı, kurumların kişilere bağımlı hâle geldiği, ekonomik ve mesleki yükselişin liyakatten çok siyasal yakınlığa bağlandığı toplumlarda bu davranış daha elverişli bir ortam buluyor. Çünkü böyle düzenlerde iktidara yakınlık, yalnızca siyasal bir tercih olmaktan çıkıyor; iş bulmanın, yükselmenin, korunmanın, itibar kazanmanın ve kimi zaman da ayakta kalmanın yollarından birine dönüşüyor. Gücün çevresinde oluşan bu ilişkiler, zamanla kendi alışkanlıklarını, kendi ödüllerini ve kendi korkularını yaratıyor. Güçlüye yakın duranlar ödüllendirildikçe başkaları da aynı yolu izlemeye yöneliyor; ilkelerine bağlı kalanlar bedel ödedikçe güce uyum sağlamak daha cazip görünebiliyor. Böylece Fouché tipi davranış, yalnızca bir siyasetçinin kişisel özelliği olmaktan çıkıp siyasal ve toplumsal hayatın farklı alanlarında yeniden üretilebilen bir davranış biçimine dönüşüyor. Ne var ki bu durum ne belirli bir millete ne de belirli bir coğrafyaya özgü oluyor. Gücün denetlenmediği, kurumların zayıfladığı ve kişisel yakınlığın kuralların önüne geçtiği her yerde benzer ilişkiler ortaya çıkabiliyor.

Şark ezberini sarsan gerçek

Güce yönelen bu sadakat biçimini, iktidarın çevresinde pervane olmayı ve güçlü karşısında eğilip bükülmeyi çoğu zaman yalnızca “Doğu toplumlarına”, hatta “Şark kültürünün biat geleneğine” özgü bir zafiyet olarak görme eğiliminde oluyoruz. Sanki Doğu'da insanlar güce boyun eğmeye yatkın, Batı'da ise ilkelere bağlı olmaya doğuştan daha istekliymiş gibi bir düşünceye kapılıyoruz. Oysa önümüzde duran Joseph Fouché gerçeği, bu ezberi kökünden sarsıyor. Düşününüz; siyaset tarihinin en çarpıcı döneklik örneklerinden biri, Şark'ın dehlizlerinden değil, Batı'nın, Aydınlanma'nın ve modern siyasal düşüncenin geliştiği Fransa'nın tam kalbinden çıkıyor. Üstelik Fouché'nin siyasal kişiliğini bütün çelişkileriyle gözler önüne seren Stefan Zweig da Avrupa düşünce ve kültür dünyasının önemli temsilcilerinden biri oluyor. Demek ki güce duyulan bu zaafı yalnızca Doğu'ya yakıştırıp Batı'yı bundan bağışık saymak, tarihin önümüze koyduğu gerçeklerle bağdaşmıyor.

Öyleyse mesele ne Doğu'nun değişmez bir kültürel özelliği ne de Batı'nın kendiliğinden kurtulduğu bir insanlık zaafı oluyor. Mesele, insanın güç karşısındaki tutumuyla o gücü sınırlayan veya sınırlayamayan siyasal ve toplumsal düzen arasındaki ilişkide düğümleniyor. Hukukun güvencesi zayıfladığında, kurumlar kişilere bağımlı hâle geldiğinde, liyakatin yerini himaye, kamusal sorumluluğun yerini kişisel sadakat almaya başladığında, gücün çevresinde toplanmak daha cazip ve kimi zaman daha güvenli görünebiliyor. Böyle ortamlarda iktidar, yalnızca kendisine bağlı olanları ödüllendirmekle kalmıyor; kendi çevresinde yeni bağlılık ilişkileri de yaratabiliyor. Ancak bu, herkesin zorunlu olarak güce boyun eğeceği anlamına gelmiyor. Her toplumda, her dönemde, her siyasal düzende güce teslim olmayan insanlar da bulunuyor. İşte bu nedenle Fouché tipi davranışı bir milletin veya coğrafyanın değişmez karakteriyle değil; insanın tercihleriyle, siyasal kurumların niteliğiyle ve gücün nasıl kullanılıp denetlendiğiyle birlikte açıklamak gerekiyor. Çünkü güç denetlenmediğinde, Doğu'da da Batı'da da kendi pervanelerini, kendi “hayatta kalma uzmanlarını” ve kendi Fouché'lerini yaratabiliyor.

Bizim coğrafyanın aynası ve dönmeyenler

Peki, bu evrensel siyasal ve toplumsal davranışın bizim coğrafyamızdaki karşılığı ne oluyor? Yakın ve uzak siyasal tarihimize baktığımızda, gücün çevresinde toplanmanın, iktidara yakın durarak makam, itibar ve ayrıcalık elde etmeye çalışmanın örnekleriyle burada da karşılaşıyoruz. Özellikle kurumların kişilere bağımlı hâle geldiği, liyakatin yerini siyasal yakınlığın aldığı ve iktidara karşı çıkmanın bedelinin ağırlaştığı dönemlerde, siyaset, bürokrasi, iş dünyası, aydınlar ve medya çevrelerinden bazı insanlar yönlerini ilkelere göre değil, gücün bulunduğu yere göre tayin edebiliyor. Dün söylediklerini bugün unutabiliyor, dün alkışladıklarını bugün suçlayabiliyor, dün karşı çıktıklarının bugün en hararetli savunucusu olabiliyor. Kısacası, Fouché'nin iki yüzyıl önce Fransa'da sergilediği siyasal davranışın benzerleri, farklı biçimler altında bizim siyasal ve toplumsal hayatımızda da karşımıza çıkabiliyor. Gücün çevresinde, ateşin etrafındaki pervaneler gibi fır fır dönenler burada da eksik olmuyor.

Dönmeyenleri tabii ki tenzih ediyorum. Çünkü bu topraklarda da her dönemde, her türlü baskıya, tehdide, dışlanmaya ve çıkar hesabına rağmen yönünü güce göre tayin etmeyen, eğilip bükülmeyen, inandığı değerleri korumak için bedel ödemeyi göze alan insanlar bulunuyor. Üstelik onların varlığı, gücün karşısında eğilmenin kaçınılmaz bir insanlık kaderi olmadığını da gösteriyor. İşte bu yüzden, yüzyıllar öncesinden gelen sesiyle “Dönen dönsün ben dönmezem yolumdan” diyen Pir Sultan Abdal'ın dizeleri, bugün de insanın inandığı yolda sebat etmesinin güçlü bir ifadesi olarak karşımızda duruyor. Pir Sultan Abdal'ın yolundan dönmeyenlere, gücün karşısında eğilmeyenlere selam olsun!

Yıllar yıllar önce, teee 21 Kasım 2013 tarihinde Cumhuriyet gazetesindeki köşesinde Bekir Coşkun tam da bu Fouché tipolojisinin bizdeki karşılığını anlatırcasına şöyle yazıyordu:

‘’Yarın bu iktidar biraz sallansın, göreceksiniz... Çevrelerindeki binlerce yanaşma aydın, sanatçı, medya, patron... Eğer ‘İrtica tehlikesi atlattık’ diye fırlamazlarsa namerdim... Bu nedenle işte... Korkma... Bir anda her şey değişir... Ben bu kaypaklara güvenirim...’’

İşte Joseph Fouché'nin hayatından bugüne uzanan asıl ders de burada ortaya çıkıyor: Devirler değişiyor, iktidarlar değişiyor, güçlüler değişiyor; ancak gücün çevresinde pervane olanlar da güce rağmen yolundan dönmeyenler de tarihin her döneminde karşımıza çıkıyor. Fouché'lerin hangi iktidarın yanında duracağı belli olmuyor; ama Pir Sultan Abdal'ın sözü hâlâ yerli yerinde duruyor: “Dönen dönsün ben dönmezem yolumdan!”

Osman AYDOĞAN