Âşık Veysel 

21 Mart 2017

Takvimler 21 Mart 1973 tarihini gösteriyordu… Lise birinci sınıfındaydım. Hiç unutmam; edebiyat öğretmenimiz Suphi Martağan derse girdiğinde ağlamaklı bir sesle haber vermişti bize: “Türk halk edebiyatının son temsilcisi bugün bu dünyadan göçtü.”

O güne kadar Âşık Veysel’in yalnızca adını bilirdim; edebiyatımızdaki yerini, büyüklüğünü tam olarak bilmezdim. Halk edebiyatı ve halk müziği açısından taşıdığı önemi bize öğretmenimiz anlatmıştı. Nasıl anlattığını şimdi hatırlamıyorum… Ama bana halk edebiyatını ve Âşık Veysel'i sevdirdiği kesin… Aradan bunca yıl geçti; onun bana sevdirdiği Veysel'i şimdi ben de başkalarına anlatmaya çalışıyorum… Kendisini rahmet ve minnetle anıyorum...

Onu daha yakından tanımamı sağlayan eserlerden biri de Ümit Yaşar Oğuzcan'ın derlediği “Âşık Veysel Şatıroğlu: Dostlar Beni Hatırlasın” (Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 1973) adlı kitaptır. Şimdi bu kitaptan yararlanarak büyük halk ozanımızın hayatını kısaca anlatmak istiyorum…

Ümit Yaşar Oğuzcan’dan Âşık Veysel'in hayatı

Âşık Veysel, hayatını anlattığı bir şiirinde “Üçyüz-onda gelmiş idim cihana” diyor. Yıl 1894 oluyor hesapça. (Doğum tarihi 25 Ekim 1894 olarak kabul edilir.) Sivas'a bağlı Şarkışla ilçesinin Sivrialan köyünde dünyaya gelir… Anası Gülizar, bir gün köy dolaylarındaki Ayıpınar merasına koyun sağmaya gittiğinde oracıkta, bir yol üstünde doğurur Veysel'i. Göbeğini de kendi eliyle keser. Yaman kadınmış Gülizar ana. Bebesini bir çaputa sarıp yürüye yürüye köye döner… Babası Ahmet, bebenin adını da Veysel koyar…

Yıllar geçer aradan… Büyür, konuşur, yürür Veysel çocuk. Böylece yedi yaşına varır… O yıl bir çiçek hastalığı salgını olur Sivas'ta. Küçük Veysel de yakalanır… Sol gözünde, çiçeğin beyi çıkar kendi deyimiyle… Göz akıp gider. Sağ gözüne de perde iner önceleri. Yalnız ışığı seçebilir bu gözüyle…

Gel gör ki talihsizlik yine yakasını bırakmaz Veysel'in. Bir gün inek sağarken babası yanına gelir… Veysel ansızın dönüverince, babasının elindeki değneğin ucu diğer gözüne giriverir… O göz de akıp gider böylece…

Âşık Veysel'in gözlerini nasıl kaybettiği konusunda farklı anlatımlar da var… Hangi gözünü önce kaybettiği, ikinci kazanın nasıl gerçekleştiği her kaynakta aynı şekilde anlatılmıyor…

Babası meraklı adamdır… Halk ozanlarından şiirler okuyup ezberleterek avutmaya çalışır oğlunu. Sivas'ın köyleri saz şairleriyle doludur o zamanlar. Onlar da ara sıra gelip Ahmet emminin evine uğrarlar. Veysel ilgiyle dinler çalıp söylediklerini…

Babası, oğlunun ilgisini görünce, bir saz alıp verir ona. İlk saz derslerini Molla Hüseyin'den alır; babasının arkadaşı olan Çamşıhlı Ali Ağa'nın da yetişmesinde büyük emeği olur… Ve gitgide, kendini iyice saza verir Veysel. Ünlü halk ozanlarının şiirlerini çalıp söyler bir zaman…

Yirmi beş yaşındayken (1919) anası babası Veysel'i Esma adında bir kızla everirler… Ardından ikisi de göçüp giderler bu dünyadan (1921). Acı üstüne acı gelir, ama bitmez talihin kötü oyunu. İkinci çocuğu on günlükken, anasının memesi ağzına tıkanarak ölür… Ardından da eşi Esma yanaşmalarından birisiyle evden kaçar… Bu olay çok yaralar Veysel'i. Daha dertli olur… İyice içine kapanır…

Eşi çekip gittiğinde bir kızı vardır Veysel'in. Daha bir yaşını bile bitirmemiş. İki yıl kucağında gezdirir Veysel, ne çare o da yaşamaz…

Daha sonra Veysel'i yeniden everirler… İkinci eşi Gülizar'dan yedi çocuğu olur. Biri ölür; iki oğlan, dört kız, altısı sağ kalır. Onlar da 18 torun verirler Veysel'e…

Âşık Veysel, Cumhuriyet'in onuncu yıl dönümüne rastlayan 1933 yılına kadar başka ozanların şiirlerini çalıp söyler…

Kendi deyişlerini söylemekten utanır, çekinir Veysel… O yıllarda şairlerimizden rahmetli Ahmet Kutsi Tecer, Veysel'i tanır ve onun daha geniş çevrelerce tanınmasına öncülük eder. Veysel, Tecer'in 1931 yılında Sivas'ta düzenlediği Halk Şairleri Bayramı'na da katılır. Onun ışık tutuculuğuyla Veysel'in şiirleri aydınlığa kavuşur… Veysel, şairliğinin gelişmesinde Tecer'in büyük yardımlarını gördüğünü söyler her zaman…

Veysel'in gün ışığına çıkan ilk şiiri, Cumhuriyet'in onuncu yılında Gazi Mustafa Kemal Paşa için söylediği “Türkiye'nin ihyası Hazreti Gazi” mısrasıyla başlayan şiir olur… Bundan sonra bütün yazdıklarını çalıp söyler…

1933 yılına kadar köyünden hemen hemen hiç çıkmayan Veysel, bundan sonra bütün yurdu dolaşır; çeşitli şehirlerini, kasabalarını, köylerini yakından tanır…

Halk ozanlarından en çok Karacaoğlan'ı, Yunus Emre'yi, Erzurumlu Emrah'ı, Dertli'yi sever. Çağımızın ozanlarından Ahmet Kutsi Tecer'in ayrı bir yeri vardır Veysel'de. Ahmet Kutsi Tecer ve İsmail Hakkı Tonguç'un da aralarında bulunduğu Cumhuriyet aydınlarının girişimleriyle Köy Enstitülerinde bir süre saz öğretmenliği yapar Veysel. Sırasıyla Arifiye, Hasanoğlan, Çifteler, Kastamonu Gölköy, Yıldızeli Pamukpınar ve Samsun Ladik Akpınar Köy Enstitülerinde bulunur… Böylece Anadolu'nun yüzyıllardır yaşattığı âşıklık geleneği, Cumhuriyet'in eğitim kurumlarında yeni kuşaklarla buluşur.

1952 yılında İstanbul'da büyük bir jübilesi yapılan Âşık Veysel'e, 1965 yılında Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından “anadilimize ve millî birliğimize yaptığı hizmetlerden dolayı” 690 sayılı özel kanunla vatanî hizmet tertibinden aylık bağlanır…

Âşık Veysel'in hayatındaki bu gelişmeler, Cumhuriyet'in Anadolu'nun kültürel mirasıyla kurduğu ilişkinin de bir göstergesidir. Köyünde yetişen, halkın diliyle söyleyen bir ozanın ülke çapında tanınması ve Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından hizmetlerinin takdir edilmesi, bu ilişkinin anlamlı örneklerinden biridir…

Ümit Yaşar Oğuzcan'ın kitabından yararlanarak Âşık Veysel'in hayatını kısaca böyle özetlemeye çalıştım…

Yetmiş yıl karanlık bir dünyada yaşar Veysel… Ve 21 Mart 1973 tarihinde Hakk'ın rahmetine kavuşur… Karanlık gözlerindedir yalnız, içi apaydınlıktır Veysel'in, şiirleri de öyle… Halk şiirimizin bu güçlü ozanı, yarım yüzyılı aşkın bir süre yazdıklarıyla, çalıp söyledikleriyle çevresine ışıklar saçar… Sanırım şimdi de mezarında son uykusunu nûrlar içinde uyuyordur.

Yunus Emre'den Âşık Veysel'e uzanan halk şiiri geleneğinde insan sevgisi, hayatın geçiciliği ve ölüm düşüncesi önemli bir yer tutar. Yüzyıllar önce Yunus'un yalın Türkçesiyle dile getirdiği insan sevgisi, Veysel'in şiirlerinde başka bir sesle yankılanır. Yunus'un insana ve faniliğe ilişkin düşünceleri, Veysel'in kara toprağında yeni anlamlar kazanır…

Yalnız çağımızda yaşayanlar değil, bizden çok sonra yaşayacaklar da “Dostlar Beni Hatırlasın” şiirini unutmayacak, Âşık Veysel'i her zaman rahmetle anacaklardır.

Veysel’in ilk eşi Esma hakkındaki rivayet

Bu yazımda bir de Veysel'in ilk eşi Esma hakkında anlatılan bir rivayete yer vermek istiyorum. Ancak Veysel'in yakınları bu hikâyenin gerçeği yansıtmadığını söylüyorlar. Doğru olmasa da bu rivayetin anlatılmaya değer olduğunu düşünüyorum…

Veysel'in babası, akrabalarından biri olan Esma ile evlendirir onu. Veysel eşini çok sever fakat bu sevgi beraberinde kıskançlığı da getirir… Anlatılanlara göre bu kıskançlık, Esma'nın Veysel'den uzaklaşmasında etkili olur. Sekiz yıl evli kaldıktan sonra Hüseyin adlı yanaşmalarından bir delikanlıyla beraber kaçar…

Rivayete göre, gece vakti evinden gizlice kaçan Esma, Hüseyin'le buluşur ve uzunca bir yolu hiç durmadan, çoğunlukla koşarak kat ederler. Bir çeşme başında soluklanmak için durduklarında Esma, “Cebimde bir şey var, ağırlık yapıp duruyor.” diyerek cebini yoklar ve bir tomar para bulur. Veysel meğerse her şeyden haberdardır… Kör olan sadece gözleridir, hisleri, gönlü, kalbi değil… Veysel, eşini o kadar çok seviyordur ki eşi yaban ellerde rezil olmasın, ele güne muhtaç olmasın diye ne kadar parası varsa cebine iliştiriverir…

Bu rivayet gerçek olmasa da anlattığı sevgi ve merhamet, Veysel'in şiirlerinde dile getirdiği insan sevgisini hatırlatıyor… Veysel, bu nedenle büyük, bu nedenle “Âşık”, bunun için Veysel, bu nedenle sanatçı…

Sevgi üzerine

Gerçek sevgi karşılık beklemez… Bir beklenti üzerine kurulan sevgi, sevgi olmaktan çıkar: “Sen beni seversen…” O sevmeden sevmek, o bilmeden sevmek ve her hâl ve şartta onun mutluluğunu istemektir gerçek sevgi…

Gerçek sevgi, sevgiliyi bir beyaz güvercin gibi avuçlarına alıp okşamak ve yüreğine bastırıp korumaktır. Ama sevgiliyi daha güzel ufuklar bekliyorsa onu salıvermek, onun uçsuz bucaksız gökyüzünde kanat çırpışlarından sonsuz haz duymaktır. Onun kendisinden uzaklaşmasına üzülse de gerçeğe uçmasına, hakikate yaklaşmasına sevinebilmektir gerçek sevgi. “Beni bırakıp nereye gidiyorsun?” demek değil, “Gittiğin yerlerde dualarımla seni koruyacağım.” diyebilmektir gerçek sevgi.

Günümüzde “sevgi” kavramının içini boşalttık, alanını daralttık; sadece annemizi, eşimizi, kardeşimizi, çocuğumuzu sevdik. Kıskançlığın, sahiplenmenin, hatta şiddetin adına da sevgi dedik. Oysa gerçek sevgi, bütün bunlara rağmen sevebilmek, sevgiliyi sahiplenmek değil, ona özgürlüğünü verebilmektir…

Sıra dışı bir edebiyatçı ve düşünür olan Nobel Edebiyat Ödüllü Portekizli yazar José Saramago, ‘’Bilinmeyen Adanın Öyküsü’’ (Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2001) adlı eserinde, toplum olarak hep karıştırdığımız “sevgi” ile “sahiplenme” arasındaki ayrımı şu sözle anlatır: “Sevmek sahiplenmenin en güzel yoludur herhalde, sahiplenmek ise sevmenin en çirkin yolu.” Gerçek olmasa da bu rivayet, sevmenin en güzel yollarından birini gösterir bize…

Benim sadık yârim kara topraktır

Bugün 21 Mart, onun vefat yıl dönümü! Âşık Veysel'i bir türküsüyle anmak istedim: “Benim sadık yârim kara topraktır.” Bu türkünün hem sözlerini hem de Âşık Veysel'in kendi sesinden bir kaydının bağlantısını yazımın sonunda vereceğim…

Yıllar yıllaaaar öncesiydi. Galatasaray Lisesi öğrencileri okulun bahçesinde konser veriyorlardı. Veysel'in bu türküsünü rock tarzında söylüyorlardı… Bu, türkünün hayatımda dinlediğim en güzel yorumuydu…

Ancak bu türkünün bir başka yorumu var ki onu da özellikle paylaşmak istiyorum. Gülzade Rıskulova, Kırgızistan'ın güzel sesli sanatçılarından biridir. İşte onun yorumunun bağlantısını da yazımın sonunda ilk sırada veriyorum…

Aynı türkü, farklı coğrafyalarda, farklı kuşakların ve farklı müzik anlayışlarının sesiyle yaşamaya devam ediyor… Her yeni yorumda başka bir renk kazanıyor; ama taşıdığı duygu hiç eskimiyor…

Âşık Veysel'in vasiyetlerinden biri de mezarıyla ilgiliydi. 1969 yılında verdiği bir söyleşide, mezarının taş ve betonla kapatılmasını istemediğini şu sözlerle anlatıyordu: “Mezarıma taş koymayın, beton dökmeyin. Ben öldükten sonra üzerimde otlar bitsin, çiçekler açsın. Taş kapatır, çimento kapatır, hiç kimse istifade edemez. Benim toprağım da milletime hizmet etsin. Orada biten otlardan koyun yesin et olsun, kuzu yesin süt olsun, arı yesin bal olsun…”

‘’Her kim ki olursa bu sırra mazhar
Dünyaya bırakır ölmez bir eser
Gün gelir Veysel'i bağrına basar
Benim sâdık yârim kara topraktır.’’

Bizim neslin sadık yâri beton oldu ne yazık ki!

Veysel için toprak yalnızca insanın sonunda döneceği yer değil, yaşamın da kaynağıdır… Ölümünden sonra bile toprağının canlılara hayat vermesini istemesi, doğayla kurduğu ilişkinin ne kadar derin olduğunu gösterir…

Âşık Veysel'in bir de “Dostlar Beni Hatırlasın” diye türküsü vardır. Onun dostları olarak Veysel'i hatırlayalım istedim… Hani Cicero'ya atfedilen bir söz vardır ya: “Ölmüşleri yaşatan, yaşayanların bellekleridir.” Allah rahmet eylesin, mekânı cennet olsun, nûr içinde yatsın…

Her şeyin kara toprağı hatırlattığı bu günlerde, güzel günleri de hatırlamak umuduyla sizlere güzel ve sağlıklı bir gün dilerim…

Osman AYDOĞAN

Gülzada Rıskulova - Kara toprak (Mümkünse ekranı tam ekran yaparak izleyin)
https://www.youtube.com/watch?v=suAz4EXS3cY&feature=youtu.be

Âşık Veysel, Karar Toprak:
https://www.youtube.com/watch?v=BwAjsvfRbTY

Fazıl Say, Black Earth / Kara Toprak:
https://www.youtube.com/watch?v=KG9wifgWdAQ

Tarkan, Kara Toprak:
https://www.youtube.com/watch?v=7EJA1hY19N0

Âşık Veysel’in sesinden ''Dostlar beni hatırlasın'':
https://www.youtube.com/watch?v=Y9Po1P5md3g

Âşık Veysel’in sesinden ‘’Uzun ince bir yoldayım’’:
https://www.youtube.com/watch?v=7YZ2JmMUUg8

Fazıl Say, Serenad Bağcan, Taner Akyol: Uzun İnce Bir Yoldayım:
https://www.youtube.com/watch?v=vlFgANA7tJs

Benim sadık yârim kara topraktır

Dost dost diye nicesine sarıldım
Benim sâdık yârim kara topraktır
Beyhude dolandım boşa yoruldum
Benim sâdık yârim kara topraktır

Nice güzellere bağlandım kaldım
Ne bir vefa gördüm ne fayda buldum
Her türlü isteğim topraktan aldım
Benim sâdık yârim kara topraktır

Koyun verdi kuzu verdi süt verdi
Yemek verdi ekmek verdi et verdi
Kazma ile döğmeyince kıt verdi
Benim sâdık yârim kara topraktır

Âdem'den bu deme neslim getirdi
Bana türlü türlü meyva yedirdi
Her gün beni tepesinde götürdü
Benim sâdık yârim kara topraktır

Karnın yardım kazmayınan belinen
Yüzün yırttım tırnağınan elinen
Yine beni karşıladı gülünen
Benim sâdık yârim kara topraktır

İşkence yaptıkça bana gülerdi
Bunda yalan yoktur herkes de gördü
Bir çekirdek verdim dört bostan verdi
Benim sadık yârim kara topraktır

Havaya bakarsam hava alırım
Toprağa bakarsam dua alırım
Topraktan ayrılsam nerde kalırım
Benim sâdık yârim kara topraktır

Dileğin varsa iste Allah'tan
Almak için uzak gitme topraktan
Cömertlik toprağa verilmiş Hak'tan
Benim sâdık yârim kara topraktır

Hakikat ararsan açık bir nokta
Allah kula yakın kul da Allah'a
Hakkın gizli hazinesi toprakta
Benim sâdık yârim kara topraktır

Bütün kusurumuzu toprak gizliyor
Merhem çalıp yaralarımı düzlüyor
Kolun açmış yollarımı gözlüyor
Benim sâdık yârim kara topraktır

Her kim ki olursa bu sırra mazhar
Dünyaya bırakır ölmez bir eser
Gün gelir Veysel'i bağrına basar
Benim sâdık yârim kara topraktır

Aşık Veysel Şatıroğlu