General Lukullus

24 Ekim 2017

Roma Cumhuriyeti'nin askerî ve siyasal tarihinde önemli bir yere sahip olmasına rağmen günümüzde adı pek bilinmeyen komutanlarından ve senatörlerinden biri Lucius Licinius Lucullus'tur (Lukullus) (MÖ yaklaşık 117–57). Özellikle Pontus Kralı VI. Mithridates'e karşı yürüttüğü seferlerle tanınır. Yaşamı hakkında en önemli antik kaynaklardan biri, Yunan tarihçi, biyografi yazarı ve Orta Platonculuk geleneğinin temsilcilerinden Mestrius Plutarkhos'un (MS yaklaşık 46–120) ‘’Paralel Hayatlar’’ (Bioi Paralleloi) adlı eserinde yer alan ‘’Lukullus'un Hayatı’’ başlıklı biyografisidir (Plutarkhos, Parallel Lives, Cilt II, “The Life of Lucullus”, çev. Bernadotte Perrin, Harvard University Press, 1914, s. 469–609). Appianos ve Cassius Dio gibi antik tarihçiler de Lukullus'un askerî ve siyasal faaliyetlerini anlatırlar.

Bu seferlerde büyük askerî başarılar kazanan Lukullus, Pontus Krallığı'nın Roma egemenliği altına alınmasını tamamlayamamış; bu süreç daha sonra Pompeius tarafından sürdürülmüştür. Lukullus, savaşlarda elde ettiği ganimetler sayesinde büyük bir servete kavuşmuş; görkemli villaları, gösterişli bahçeleri ve dillere destan ziyafet sofralarıyla tanınmıştır. Böylece yaşamı, Roma'nın askerî fetihlerden beslenen aristokratik zenginliğinin ve lüks tüketim kültürünün çarpıcı örneklerinden biri olmuştur. Plutarkhos, Lukullus'un yaşamının son dönemlerinde zihinsel yetilerinin bozulduğunu da aktarır.

Lukullus'un Sorgulanması

20. yüzyıl Alman edebiyatının en önemli şair, oyun yazarı ve tiyatro kuramcılarından Bertolt Brecht'in (1898–1956), General Lukullus'u konu alan, 12 sahneden oluşan didaktik bir radyo oyunu vardır: ‘’Lukullus'un Sorgulanması’’ (Das Verhör des Lukullus) (Mitos Boyut Yayınları, 1998). Brecht, bu eserinde epik tiyatro anlayışı ve yabancılaştırma etkisi (Verfremdungseffekt) doğrultusunda, dinleyicinin olayları eleştirel bir gözle değerlendirmesini amaçlar. Tarihin yalnızca hükümdarların, komutanların ve egemen sınıfların başarıları üzerinden değil, savaşların ve fetihlerin bedelini ödeyen sıradan insanların bakış açısından da değerlendirilmesi gerektiği düşüncesini işler.

Brecht, bu eserini Nazi Almanyası'nın 1 Eylül 1939'da Polonya'yı işgal ederek II. Dünya Savaşı'nı başlatmasından kısa bir süre sonra, 5–11 Kasım 1939 tarihleri arasında, sürgünde bulunduğu İsveç'te, yazar Margarete Steffin'in de katkılarıyla yalnızca yedi günde kaleme alır. Hitler'in militarist ve yayılmacı siyasetini eleştiren Brecht, doğrudan Hitler'i sahneye çıkarmak yerine, antik Roma'nın bir komutanını yargılayarak kendi çağının siyasal gerçekliğini sorgular. Başlangıçta Stockholm Radyosu için hazırlanan eser İsveç'te yayımlanmaz; ilk kez 12 Mayıs 1940 tarihinde İsviçre'deki Radio Beromünster tarafından dinleyicilere ulaştırılır.

Ancak eserin sonraki serüveni tarihsel bir ironiye dönüşür. Brecht'in Paul Dessau ile birlikte operaya uyarladığı eser, 17 Mart 1951'de Doğu Berlin'de gerçekleştirilen kapalı ilk gösteriminin ardından Doğu Almanya yönetiminin sert eleştirileriyle karşılaşır ve kamuya açık gösterimleri engellenir. Özellikle Dessau'nun modern müzik anlayışı, dönemin resmî sanat politikalarıyla çatışarak biçimcilik (Formalismus) suçlamalarına hedef olur. Siyasal baskılar sonucunda eser üzerinde değişiklikler yapılır ve ‘’Lukullus'un Mahkûmiyeti’’ (Die Verurteilung des Lukullus) adıyla 12 Ekim 1951'de yeniden sahnelenir. Böylece Hitler'in militarizmini eleştiren bir sanat eseri, bu kez Stalin döneminin ideolojik sanat anlayışının baskısıyla karşılaşır. Bu tarihsel ironi, farklı ideolojilere sahip siyasal iktidarların sanatın eleştirel ve bağımsız niteliğini sınırlandırma eğilimini göstermesi bakımından dikkat çekicidir.

Paul Dessau'nun (1894–1979) müziği, savaşın yıkıcılığı ile iktidarın görkemi arasındaki karşıtlığı vurgulayarak Brecht'in eserinin eleştirel niteliğini güçlendirir. Eser, yıllar sonra Fransız sinema yönetmeni Jean-Marie Straub'un (1933–2022) 2009 yılında çektiği ‘’Corneille–Brecht’’ adlı kısa filme de kaynaklık eder. Straub, bu filmde Fransız oyun yazarı Pierre Corneille'in Horace ve Othon adlı eserlerinden bölümlerle Brecht'in ‘’Lukullus'un Sorgulanması’’ adlı eserinden seçilmiş bölümleri bir araya getirir.

Brecht'in eserinde, Romalı senatör ve general Lukullus'un ölümünden sonra öbür dünyada yargılanması anlatılır. Ancak yargılanan yalnızca Lukullus'un şahsı değil, onun temsil ettiği askerî zafer, fetih ve kahramanlık anlayışıdır.

Öykü kısaca şu şekildedir:

General Lukullus öldükten sonra naaşı, görkemli bir devlet töreniyle mezarına götürülür. Ancak öbür dünyada kendisini bambaşka bir yargılama beklemektedir. Kutsanmışların bulunduğu diyara (Gefilde der Seligen) mı kabul edileceğine, yoksa hiçliğe (Nichts) mi gönderileceğine karar vermek üzere bir mahkeme kurulur. Mahkeme heyeti, Lukullus'un mensubu olduğu Roma aristokrasisinden veya askerî komutanlardan değil; bir çiftçi, bir öğretmen, bir balıkçı kadın, bir fırıncı ve bir fahişeden oluşmaktadır. Lukullus'a ise mezarındaki zafer kabartmalarında tasvir edilen kişileri tanık olarak çağırma hakkı tanınır. Böylece yaşamı boyunca başkalarının kaderi üzerinde söz sahibi olan büyük komutan, ölümünden sonra kendi kaderini belirleyecek sıradan insanların karşısına çıkarılır.

Mahkemede sorgulanmaya başlayan General Lukullus, yargıçların kendisini Büyük İskender gibi tarihe geçmiş büyük bir komutan olarak tanıyacaklarından son derece emindir. Bu nedenle her biri binlerce insanın kanına ve canına mal olmuş askerî zaferlerini birer birer sıralamaya başlar. Sonuçtan hiç kuşku duymamaktadır. Çünkü onun gözünde kazandığı zaferler, kendisini sonsuzluğa ve ölümsüzlüğe yaklaştıracak, ölümün ardından hiçliğe mahkûm edilmekten kurtaracaktır.

Lukullus, kendisine tanıklık etmesi için Büyük İskender'in çağrılmasını ister. Ancak beklemediği bir cevapla karşılaşır: Büyük İskender, kutsanmışların diyarında bulunamamıştır. Yeryüzünde adı bütün dünyaya yayılan büyük fatihin, ölüler mahkemesinde hiçbir ayrıcalığının bulunmaması, Lukullus'un bütün beklentilerini altüst eder.

Mahkemede Lukullus'un hiç beklemediği bir şey olur. Anlattığı her zaferin ardından, yüzlerindeki umursamazlık ifadesi hiç değişmeyen mahkeme heyetinin ağzından koro hâlinde aynı sözler yükselir: “Onunla birlikte hiçliğe gitsin!” (Ins Nichts mit ihm!)

Mahkemede dinlenen ilk tanıklar, General Lukullus'u ülkelerini işgal etmek, şehirlerini yakıp yıkmak ve insanlarını öldürmekle suçlarlar. Lukullus ise bütün bunları Roma'nın büyüklüğü ve çıkarları için yaptığını savunur. Ancak onun zafer olarak anlattığı olaylar, tanıkların hafızasında ölüm, yıkım ve acı olarak yaşamaktadır. Çünkü galipler için zafer sayılan bir savaş, mağlup edilenler için felaket anlamına gelmektedir.

General Lukullus dehşete kapılmıştır. Roma'yı görkeminin doruklarına taşıdığına inandığı onca askerî zafer karşısında mahkeme nasıl böylesine kayıtsız kalabilir? Yaşamı boyunca askerî gücü, siyasal nüfuzu ve kazandığı zaferler sayesinde saygı görmeye alışmış olan Lukullus, şimdi bütün bu üstünlüklerinin hiçbir değer taşımadığı bir mahkemenin karşısındadır. Çünkü onun gözünde Roma'nın büyüklüğüne hizmet etmek, yaptığı her şeyi haklı çıkarmaya yeterlidir.

General Lukullus, mahkeme heyetinde askerî uzmanların bulunmadığını ileri sürerek yargıçların kendisini değerlendirecek yeterliliğe sahip olmadıklarını savunur ve mahkemeye itiraz eder. Ancak mahkeme heyetindeki kadınlardan biri, savaşta oğlunu kaybettiğini söyleyerek savaşın ne olduğunu yeterince iyi bildiğini belirtir. Çünkü bir komutan savaşın nasıl kazanıldığını bilebilir; ancak savaşta evladını kaybeden bir anne, o zaferin insanlığa neye mal olduğunu bilir. Lukullus'un itirazı kabul edilmez.

General Lukullus, mahkeme başkanının yönelttiği şu soru karşısında çaresiz kalır: “Şimdiye kadar yalnızca kazandığınız zaferlerin kanıtlarını sundunuz. Peki aklınıza hiç insanlığınızı kanıtlayabilecek eylemleriniz gelmiyor mu?” Lukullus bu soruya cevap veremez. Çünkü yaşamı boyunca askerî zaferlerini ve fetihlerini başarının tek ölçütü olarak görmüş, bunların insanlar üzerindeki sonuçlarını sorgulamayı hiç düşünmemiştir. Zafer sarhoşluğu, zamanla onun kendi eylemlerine eleştirel gözle bakmasını engelleyen bir ahlaki körlüğe dönüşmüştür.

Mahkemede Lukullus'un lehine tanıklık edenler de vardır. Bunlardan biri aşçısı, diğeri ise bir çiftçidir. Aşçısı, Lukullus'un yemek sanatına verdiği önemi anlatırken çiftçi, generalin Anadolu'ya yaptığı seferlerden dönüşünde Roma'ya bir kiraz ağacı (Kirschbaum) getirdiğini söyler. Böylece savaş meydanlarında binlerce insanın ölümüne neden olan komutanın, insanlığa yararlı bazı işler de yaptığı ortaya çıkar.

Küçük bir bilgi: Antik Roma tarihçisi Yaşlı Plinius'un (MS 23–79) aktardığına göre Lukullus, MÖ 74'te başlayan Pontus Kralı VI. Mithridates'e karşı yürüttüğü seferler sırasında, Karadeniz kıyısındaki Kerasus (bugünkü Giresun) yöresinden kiraz ağacını Roma'ya götürür. Plinius, ‘’Doğa Tarihi’’ (Naturalis Historia) adlı eserinde, kirazın buradan Roma dünyasına yayıldığını ve yaklaşık 120 yıl içinde Britanya'ya kadar ulaştığını belirtir (Plinius, ‘’Naturalis Historia’’, XV, 30, 102). Böylece Lukullus, askerî fetihleriyle değil, Anadolu'dan götürdüğü bir meyve ağacının Avrupa'da yaygınlaşmasına yaptığı katkıyla da tarihte yer edinir.

Çiftçinin kiraz ağacından söz etmesi üzerine yargıçlar birden canlanırlar. Tanığa sözlerini yeniden söyletirler. Ne yani, General Lukullus, onca insanın ölümüne neden olduğu savaşlardan dönerken Roma'ya bir de canlı mı getirmiştir? Üstelik bu canlı, meyve veren, çoğalan ve gelecek kuşaklara da yarar sağlayacak bir kiraz ağacıdır. Lukullus'un büyük askerî zaferlerine kayıtsız kalan mahkeme heyeti, bu kez gerçek bir ilgi gösterir. Böylece Anadolu'dan getirilen kiraz ağacı, onun insanlık adına gerçekleştirdiği olumlu eylemlerden biri olarak mahkeme tutanaklarına geçirilir.

Ancak Lukullus'un yemek sanatına verdiği önem ve Anadolu'dan getirdiği kiraz ağacı, savaşlarda ölümüne neden olduğu insanların hesabını ortadan kaldırmaya yetmez. Çünkü insanlığa yapılan iyilikler ne kadar değerli olursa olsun, başkalarına verilen zararları kendiliğinden bağışlatmaz.

Brecht'in ilk metninde mahkeme kesin hükmünü açıklamadan karar vermek üzere çekilir; Lukullus'un yazgısı dinleyicinin değerlendirmesine bırakılır. Daha sonra yeniden düzenlenen ‘’Lukullus'un Mahkûmiyeti’’ (Die Verurteilung des Lukullus) adlı versiyonda ise karar açıktır: General Lukullus, bütün askerî zaferlerine, kazandığı şöhrete ve elde ettiği güce rağmen “hiçliğe” mahkûm edilir.

Sonuç

Brecht'in eserinde General Lukullus'un şahsında sorgulanan, yalnızca geçmişin savaşçı komutanları değildir. İster Hitler gibi tarihe geçmiş diktatörler, ister Stalin gibi mutlak iktidar sahipleri, isterse günümüzün siyasetçileri ve yöneticileri olsun, burada sorgulanan, gücü ve başarıyı insanlığın önüne koyan bütün iktidar anlayışlarıdır. Çünkü insanın gerçek değeri; kazandığı zaferlerle, sahip olduğu makamlarla, biriktirdiği servetle veya elde ettiği şöhretle değil, insana, cana, canlıya, duyguya, ruha, kalbe, hayata ve yaşama ne kattığıyla ölçülür.

İnsan yaşamına değer vermeyen, geride yalnızca acı, sefalet, yokluk, adaletsizlik, ölüm ve yıkım bırakanların bütün görkemleri geçicidir. Tarih onları kaydetse bile insanlığın vicdanında mahkûm olmaktan kurtulamazlar. Çünkü Lukullus, yalnızca antik Roma'da yaşamış bir general değildir, o; gücü hukukun, iktidarı adaletin, kendi ihtişamını insan yaşamının önüne koyan; halkların acılarını ve yoksulluğunu kendi kudretinin bedeli sayan, neden olduğu yıkımı zafer, yarattığı korkuyu saygınlık, kurduğu tahakkümü büyüklük olarak sunan sefil bir iktidar anlayışının da tarihsel simgesidir.

Tarih Baba, bunu hep böyle kaydeder!

Bu kaydı arz etmek de bana düşer!

Osman AYDOĞAN

Paul Dessau tarafından müzikal oyuna çevrilen ‘’Die Verurteilung des Lukullus’’ (Berlin Operası, 1966) (Almanca biliyorsanız İki saatlik bu eseri izlemenizi arzu ederim):
https://www.youtube.com/watch?v=rpAhjKL0lF8